Evinizde aileden kalan, eski harflerle yazılmış bir kitap mı var? Sararmış yaprakları veya süslü cildi, eserin geçmişini merak etmenize neden olabilir. Peki, böyle bir kitabın değeri nasıl belirlenir?
Osmanlıca bir el yazmasının değeri; eserin kimliği, nüshanın tarihi, eksiksizliği, fiziksel durumu, yazı ve süsleme işçiliği, belgelenebilen geçmişi ve benzer eserlerin satış sonuçları birlikte değerlendirilerek anlaşılır. Yaş, bu incelemenin yalnızca bir parçasıdır. Nadirlik kadar alıcı ilgisi de önemlidir; eski bir kitap her zaman yüksek bir piyasa değerine sahip olmayabilir. RBMS’nin eski kitaplar rehberi
Önce kitabın dilini ve el yazması olup olmadığını belirleyin
Eski harflerle yazılmış her kitap Osmanlıca değildir. Osmanlı Türkçesi, Arap harfleriyle yazılmış Türkçedir; Arapça ve Farsça ise ayrı dillerdir. Osmanlı döneminden kalan bir eser bu dillerden birinde yazılmış olabilir. Dolayısıyla kitabın dönemi ile metnin dili ayrı ayrı belirlenmelidir. TDV İslâm Ansiklopedisi — Osmanlı Türkçesi
El yazması bir kitapla eski bir baskının değerlendirilmesi de aynı değildir. Metni elle yazılmış bir nüsha, basılı bir kitaptan farklı özellikler taşır. Ancak basılı bir kitabın kenarlarına sonradan el yazısıyla notlar eklenmiş olabilir. Birkaç el yazısı not, kitabın tamamını el yazması yapmaz.
Başlangıç ve bitiş bölümlerinin okunabilir fotoğrafları, eserin tanınmasına yardımcı olur. Okuyamadığınız bir başlığı tahmin etmek yerine, belirsizliği açıkça belirtin.
Yazarın adı ile nüshayı yazan kişiyi karıştırmayın
Bir kitabın içinde tanınmış bir yazarın adı geçmesi, elinizdeki nüshanın onun kendi elinden çıktığını göstermez. Eser, başka biri tarafından daha sonra kopyalanmış olabilir.
Bir metni elle kopyalama işlemine istinsah, bu işi yapan kişiye müstensih denir. Eserin ilk kaleme alındığı tarih ile elinizdeki nüshanın kopyalandığı tarih farklı olabilir. Son bölümdeki tamamlanma kaydı, yani ferağ kaydı, tarih ve kişi bilgileri içerebilir. Ancak bazı kopyalarda önceki nüshanın kaydı da aktarılmıştır; görülen tarih doğrudan eldeki kitabın tarihi sayılmamalıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi — Yazma
Doğrulanmış bir hattat imzası, inceleme açısından önemlidir. Yine de isim veya imza görmek, tek başına özgünlük kanıtı değildir. Christie’s de sanatçı imzalarını ve yazı özelliklerini eserlerin tanımlanmasında önemli ipuçları olarak ele alır. Christie’s — İslâm hat sanatı koleksiyon rehberi
Eksiksizlik ve kondisyon değerlemeyi etkiler
Kitabın kapağının sağlam olması, metnin eksiksiz olduğu anlamına gelmez. İlk veya son yapraklar kaybolmuş, aradaki yapraklar çıkarılmış ya da sıraları değişmiş olabilir. El yazmalarında yaprak, ön ve arka yüzü bulunan tek bir kâğıttır; yaprak sayısı ile sayfa sayısı farklıdır.
Yaprak sırası, metnin devamlılığı ve mevcut numaralar birlikte incelenir. Su lekeleri, yırtıklar, böcek izleri ve eski onarımlar da kaydedilmelidir. TDV İslâm Ansiklopedisi — Yazma
Christie’s koleksiyon rehberi de eksik yaprakları ve sonradan değiştirilmiş cildi kondisyon incelemesinin parçası olarak değerlendirir. Bir kusurun etkisi eserin diğer özelliklerine göre değişebilir; bütün el yazmalarına uygulanabilecek sabit bir indirim oranı yoktur. Christie’s — Koleksiyon rehberi
Hat, tezhip ve cilt neden önemlidir?
Hat, güzel yazı sanatını; tezhip, altın ve renklerle yapılan bezemeyi ifade eder. Yazının niteliği, sayfa düzeni ve süsleme işçiliği, kitabın sanat yönünü anlamaya yardımcı olur.
Sotheby’s el yazması kataloglarında hat ve tezhip özellikleri, korunma durumu ve eserin geçmişiyle birlikte ele alınır. Gösterişli bir sayfa tek başına yüksek değer göstermez; işçilik ve diğer özellikler birlikte incelenmelidir. Sotheby’s — Shakerine koleksiyonundaki el yazmaları
Cildin kitapla aynı döneme ait olup olmadığı da önemlidir. Eski bir metin sonradan ciltlenmiş olabilir; kapağın yaşı ile metnin yaşı aynı kabul edilmemelidir. TDV İslâm Ansiklopedisi — Yazma
Kitabın belgelenebilen geçmişini araştırın
Eserin önceki sahipleri ve el değiştirme geçmişine provenans denir. Eski kataloglar, satın alma belgeleri ve sahiplik kayıtları bu geçmişin araştırılmasına yardımcı olabilir. Sotheby’s, belgelenmiş koleksiyon ve sergilenme geçmişini el yazmalarının değerlendirilmesinde ele alınan özellikler arasında gösterir. Sotheby’s — El yazması koleksiyonu incelemesi
“Dedemden kaldı” bilgisi iyi bir başlangıçtır. Ancak aile anlatısı ile belgeye dayanan bilgiler ayrı belirtilmelidir. Kitapla birlikte saklanan belgeleri koruyun; üzerindeki mühür veya notları silmeye çalışmayın.
İnternetteki fiyatları nasıl karşılaştırmalısınız?
Bir ilanda istenen fiyat, müzayedenin başlangıç fiyatı ve gerçekleşmiş satış sonucu aynı şeyi göstermez. Tahmini satış aralığı da eserin mutlaka o tutara satılacağı anlamına gelmez.
Gerçekleşmiş sonuçları karşılaştırırken tarih, dil, eksiksizlik, kondisyon, hat, tezhip ve cilt bakımından benzer nüshaları seçin. Aynı eser adıyla sunulan iki kitabın fiyatı bu özellikler nedeniyle farklılaşabilir.
Sonucun yalnızca çekiç fiyatını, yani müzayedede kabul edilen son teklif tutarını mı, yoksa alıcı komisyonunu da mı içerdiğini kontrol edin. Para birimini ve satış tarihini de not edin. Tek bir sonuçtan hareketle kendi kitabınıza kesin fiyat biçmeyin. Sotheby’s — Alım ve satım rehberi
Değerlendirme için hangi fotoğrafları hazırlamalısınız?
Ön incelemeyi kolaylaştırmak için mümkünse şu görüntüleri hazırlayın:
- Ön ve arka kapak ile kitabın sırtı.
- İlk ve son yazılı yapraklar.
- Varsa başlık, tarih, imza ve tamamlanma kaydı.
- Yazının okunabildiği birkaç iç yaprak.
- Süslemeler, mühürler ve sahiplik notları.
- Eksik bölümler, lekeler, yırtıklar ve mevcut onarımlar.
Yaklaşık ölçüleri ve bildiğiniz geçmiş bilgilerini ekleyin. Kitabı rahatça açılabildiğinden fazla açmayın; cildi bastırarak düzleştirmeyin. Kırılgan eserlerin fotoğraflanmasında uygun destek gerekebilir. Library of Congress — Sayısallaştırma ve güvenli kullanım rehberi
İnceleme öncesinde bant, yapıştırıcı veya deri yağı kullanmayın. Değerli ve kırılgan kitaplara müdahale, eğitimli koruma uzmanlarının değerlendirmesini gerektirir. Library of Congress — Kitap onarımı rehberi
Sık sorulan sorular
Her Osmanlıca el yazması pahalı mıdır?
Hayır. Yaş ve nadirlik tek başına yeterli değildir. Eserin özellikleri, kondisyonu ve alıcı ilgisi birlikte değerlendirilir. RBMS — Eski kitapların değeri
Aynı kitabın başka bir nüshasıyla karşılaştırmak yeterli midir?
Yalnızca eser adının aynı olması yeterli değildir. İstinsah tarihi, müstensih, malzeme ve fiziksel özellikler nüshadan nüshaya değişebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi — Yazma
Yaprakları bantlayarak onarmalı mıyım?
Hayır. Yapışkan bantlar zamanla zarar verebilir. Eseri mevcut hâliyle belgeleyin ve koruma konusunda uzman görüşü alın. Library of Congress — Kitap onarımı
Elinizdeki kitabı tanımak için ilk adımı atın
Kitabınızın fiyatını veya geçmişini bilmemeniz, incelemeye başlamak için engel değildir. Net fotoğraflarını ve bildiğiniz bilgileri paylaşarak Heyseja’nın uzman incelemesi sürecine başvurabilirsiniz. Güncel başvuru adımlarını Bizimle Satın sayfasından inceleyin.